Літаратура3

«Беларусь — нават не лёс, не доля, а выбар». Нямецкі славіст, які напісаў кнігу пра наш 2020-ы, расказаў пра сваю беларускасць

У верасні гэтага года ў выдавецтве «Вясна» выйшла кніга «Беларускі брыкалаж», і напісаў яе нямецкі славіст Генрых Кіршбаўм. У сваіх эсэ ён разважае пра беларускі казус 2020 года і пра тое, што адбывалася з намі пасля. Усе гэтыя тэксты першапачаткова былі напісаныя на нямецкай і годам раней выйшлі ў Германіі. Для беларускай жа аўдыторыі кнігу Генрыха пераклала паэтэса і літаратуразнаўца Яраслава Ананка.

Генрых Кіршбаўм. Фота: Аляксей Кузняцоў

Дарэчы, Генрых і сам нядрэнна размаўляе па-беларуску, свабодна чытае і, як высветлілася падчас размовы Budzma.org, карыстаецца кожнай магчымасцю, каб пазнаёміць з беларускай мовай і літаратурай сваіх нямецкіх студэнтаў.

Мама — беларуска. Тата — немец

— Упершыню я пачуў беларускую мову ў 2010 годзе ад Альгерда Бахарэвіча. Я пра гэта таксама пішу ў сваёй кнізе, — распавядае Генрых пра тое, як нараджалася яго цікавасць да Беларусі.

— Беларуская мова вельмі меладычная. Беларусы любяць казаць, што па сваёй спеўнасці яна не саступае італьянскай. А вы гэта чуеце, адчуваеце?

— Так, яна вельмі меладычная. У беларускай мове вельмі шмат галосных, мяккіх гукаў.

— Колькі ўвогуле моў вы ведаеце?

— Добра думаць і разумна выказвацца, адчуваючы канатацыі слоў, я ўмею толькі па-нямецку і па-расійску. Але, канешне, карыстаюся і іншымі мовамі. Люблю, напрыклад, чытаць на польскай або італьянскай.

— Гэта праўда, што ў вашай мамы беларускія карані? Адкуль яна была родам?

— З Віцебскай вобласці, кіламетраў з 25 на поўнач ад Гарадка. Мая бабуля шмат пераязджала. Жыла і ў Вільні, і ў Яраслаўлі, і ва Уладзівастоку. Канечне, у моўным сэнсе яна абрусела, але пад самы канец жыцця зноў загаварыла па-беларуску. Мая мама ведала мову ўжо пасіўна і фактычна страціла яе, але ўвесь час памятала пра сваё беларускае паходжанне. Гэта зафіксавана і ў маім пасведчанні аб нараджэнні. Там напісана, што мама — беларуска, а тата — немец.

— Як пазнаёміліся вашыя бацькі?

— Яны сустрэліся ва Уладзівастоку. Мама мая трапіла туды па размеркаванні. Тата, па сутнасці, таксама. Хаця ён правёў сваё дзяцінства і юнацтва ў Казахстане, з якім я таксама вельмі моцна звязаны. Алматы я добра ведаю і люблю. У гэтым годзе я там быў і ў чарговы раз пераканаўся ў роднасці гэтага горада. Некаторыя гарадскія ландшафты Уладзівастока, дзе я хадзіў у школу, таксама могуць мне часам прысніцца. А потым я пераехаў у Нямеччыну, а дакладней — у Баварыю. Гэта краіна вельмі сонечная, каталіцкая, барочная.

Цяпер я жыву ў Берліне, але працую ў горадзе Фрайбург, гэта на паўднёвым захадзе Нямеччыны недалёка ад швейцарска-французскай мяжы. Добрае месца. Але найбольш аддаленае ад славянскіх земляў, якімі я займаюся па прафесіі.

«Экспертаў па горы не бывае»

— У верасні ў выдавецтве «Вясна» выйшаў ваш «Беларускі брыкалаж». На прэзентацыі выдання на фестывалі «Прадмова» вы распавядалі, што падчас працы над кнігай вы ў нейкі момант знайшлі сябе ў крызісе навуковага «я». Што вы мелі на ўвазе?

— Падзеі 2020 года ў добрым сэнсе цалкам выбілі мяне з каляіны. Мне стала зразумела, што навука і экспертыза не дарастае да таго, што адбываецца ў Беларусі. Навука не магла расказаць пра тое эмпірычнае гора, якое пачалося ў 2020 годзе і працягваецца да гэтага часу. Для такой бяды не можа быць гатовай метамовы, таму што экспертаў па горы не бывае.

Фрагмент з кнігі Генрых Кіршбаўма «Беларускі Брыкалаж»:

«Надзейнага барометра Беларусі няма і ніколі не было, вялікіх навальніц і перападаў атмасфернага ціску не прадбачалася. Ніхто не мог прадказаць таго, што здарыцца. Ні сацыёлагі, ні палітыкі, ні паэты. Ні Захад, ні Крэмль, ні самі беларусы… I вось з 2020 года адбываецца нешта неймаверна важнае і незваротнае: індуктыўная самазборка, рэвалюцыя цярпення, беларускі брыкалаж».

— Кніга складаецца з вашых эсэ — філалагічных, філасофскіх. Пры якіх абставінах яны нараджаліся?

— У канцы жніўня — пачатку верасня 2020 года мы адразу ж уключыліся ў падзеі, далучыліся да нямецка-беларускай дыяспары, якая арганізоўвала тут дэманстрацыі, шэсці і пікеты ў падтрымку Беларусі. Я наўмысна кажу «нямецка-беларуская дыяспара», паколькі там мы сустракалі не толькі беларусаў і людзей, геаграфічна звязаных з краінай. На нашыя акцыі хадзілі немцы, украінцы, казахстанцы, расійцы. Гэта было вельмі шматнацыянальнае аб’яднанне людзей, якіх уразіла тое, што яны ўбачылі ў жніўні 2020 года.

Ля Брадэнбургскіх варот у кастрычніку 2020 года. Першы прыезд Святланы Ціханоўскай у Берлін. Фота з берлінскага архіва

Тады трэба было як мага больш казаць пра Беларусь. Пачаліся розныя выступленні — на мітынгах, дэманстрацыях, у друку і нават у цэрквах. Мяне запрашалі выступіць у частцы пропаведзі падчас богаслужэння. Для ўсіх гэтых выступаў пісаліся тэксты. Такім чынам набіраўся нейкі корпус эсэ, і нарадзілася гэтая разнажанравая кніга. Першыя эсэ былі напісаныя для яе ў верасні 2020 года, апошнія — у сакавіку 2021-га.

— Кнігу на беларускую мову пераклала ваша жонка Яраслава Ананка. Але ці абмяжоўваецца яе ўдзел толькі перакладам?

— Усё нараджалася ў сумесных гутарках, пачуццях. Цяжка сказаць, дзе Яраславы няма ў гэтай кнізе. Тут нашыя агульныя вершы, нейкія дайджэсты нашых агульных аналізаў, разбораў беларускай паэзіі. Яраслава і суаўтарка, і гераіня, якая з’яўляецца ў гэтай кнізе. І нават «муза». Калі бываюць музы ў такіх балючых кніжак…

Кніга «Беларускі брыкалаж». Фота: https://facebook.com/vesnabooksprague

— «Беларускі брыкалаж» выйшаў спачатку ў Германіі, на нямецкай. Як сустрэў кнігу заходні чытач?

— Адзначу, што ў маёй кнізе няма нейкага моманту асветы немцаў наконт беларускіх пытанняў. Я не адчуваю свайго права гэта рабіць. Але часам не горш за любую асвету працуе менавіта прапанова ўжыцца ў гэтую, падавалася б, вельмі індывідуальную перспектыву.

Калі б мая кніга выйшла тады, калі яна была напісана, то палітычны рэзананс мог бы быць большым. Але яна выйшла ў 2022 годзе, ужо падчас вайны. З іншага боку, якраз з 2022 года мы ведаем, як важна, каб Беларусь не заставалася ў цені вайсковай тэмы.

Прэзентацыя кнігі Генрыха Кіршбаўма на фестывалі Pradmova ў Вільні. Фота: facebook.com/pradmova

Беларусь немагчыма зразумець без Быкава

— Генрых, на сваіх лекцыях вы расказваеце студэнтам пра Беларусь, пра нашу літаратуру?

— Часам беларускія тэмы даводзіцца працягваць цішком. Два семестры таму я правёў семінар на тэму «Познесавецкая ваенная літаратура», а на самой справе студэнтаў чакалі Быкаў, Адамовіч і Алексіевіч. Даводзіцца імправізаваць.

Наогул з беларусістыкай у Нямеччыне туга. Тут ёсць толькі адно месца — універсітэт Ольдэнбурга, — дзе адна з прафесарак займаецца беларускай літаратурай 1910-х —1920-х гадоў. На гэтым спіс заканчваецца. Таму, калі Яраслава прыехала ў Германію, мы распачалі дзейнасць па ўключэнні беларускіх тэм, скажам, у розныя канферэнцыі. І зараз, калі з’яўляюцца анонсы вакансій, то ў іх пішацца, што патрабуецца, напрыклад, веданне рускай літаратуры, але вялікімі бонусамі ці нават умовамі ідуць веданне беларускай і ўкраінскай мовы і культуры. Лічу, што ў гэтым ёсць і нашая заслуга.

— Тое, што я зараз скажу, цалкам супярэчыць навуковаму падыходу, але шмат каму будзе зразумела. Вельмі часта мы адчуваем з тымі ці іншымі аўтарамі нейкую асаблівую повязь. Звычайна людзі тады кажуць, маўляў, «гэта мой аўтар, мой пісьменнік». Хто «ваш аўтар»у беларускай літаратуры?

— Мне нават не трэба доўга думаць. Гэта Андрэй Хадановіч, якога шмат хто лічыць занадта вясёлым, занадта гуллівым у сваіх вершах. Многія сучасныя беларускія паэты ідуць у вольны верш, верлібр, у якім няма баласту мінулых формаў. А Хадановіч насупраць. Ён не баіцца інтэртэкстуальнага сутыкнення — у тым ліку з рытмамі іншых паэзій. Хадановіч вядзе з імі палемічны дыялог. Хадановіч смелы і вынаходлівы, ён бачыць і любіць у паэзіі самаіранічную фармальную задачу, і ўсёй сваёй творчасцю ён нагадвае беларусам, што беларуская літаратура пачалася не з Багдановіча, а з «Тараса на Парнасе» і Дуніна-Марцінкевіча, чытаючы якога можна абрагатацца.

— Хадановіч — у паэзіі. А ў прозе?

— Мне здаецца, Беларусь немагчыма зразумець без Быкава. І быццам бы гэта чалавек адной тэмы, адной траўмы, адной раны — вайны і ўсяго з ёй звязанага. Я вельмі люблю напісаныя ім рэчы ў сямідзясятых за іх хуткасць, за іх скепсіс у адносінах да нейкай лёгкасюжэтнасці, скепсіс у адносінах да занадта імклівага пошуку адказаў. І Быкаў, канечне, не толькі пра Беларусь.

— А якая сітуацыя з перакладамі беларускай літаратуры на нямецкую? Ёсць што прапанаваць студэнтам?

— Дарэчы, цікава, што Быкава перакладалі як у ФРГ, так і ў ГДР. Апазіцыйная выдавецка-перакладчыцкая супольнасць напаўтаемна перакладала вялікую колькасць цікавых кніг, у тым ліку гэта была падцэнзурная літаратура з Савецкага Саюза. Але ўвогуле пераклады — гэта вельмі вялікая праблема. Калі ў нас ёсць прыкладна 40 розных перакладаў твора «Шынель» Гогаля (які, дарэчы, я вельмі люблю), то Быкава існуе толькі адзін пераклад і, вядома ж, перакладзена не ўсё. У нас зараз ёсць некалькі цудоўных перакладчыкаў-спяцоў, але іх катастрафічна мала. Яны пераствараюць на нямецкую Еву Вежнавец, Альгерда Бахарэвіча, але не хапае часу, каб перакладаць класікаў, пісьменнікаў мінулага стагоддзя.

Па той бок крыві…

— Генрых, у якім універсітэце вы цяпер чытаеце лекцыі?

— Палову тыдня я жыву ў Берліне, а другую палову праводжу ва ўніверсітэце ў горадзе Фрайбург. Курсы вяду розныя, мой любімы жанр — closereading. На працягу цэлага семестра мы са студэнтамі, па сутнасці, чытаем адзін маленькі тэкст, паэтычны ці празаічны, і спрабуем зразумець, як гэты тэкст працуе, якія сэнсы і інтэрпрэтацыі ён прапануе. І нікуды не спяшаемся. Гэта нават больш slow-reading: чым павольней, тым лепей.

— Хто вашыя студэнты? Адкуль яны?

— Да мяне на курсы прыходзяць людзі з розных дысцыплін. Хтосьці займаецца Усходняй Еўропай, хтосьці славістыкай. Палова з іх — гэта немцы, а вялікая частка — гэта дзеці мігрантаў з былога СССР. І гэтыя маладыя людзі прыходзяць даведацца нешта ў тым ліку і пра сябе. На занятках бываюць і беларусы, якія з’ехалі ў Нямеччыну, напрыклад, у 2000-х гадах. Большасць з іх мінчане. Але ёсць людзі з Віцебска, Магілёва, з Гомеля.

У кожнага свой лёс, і ўсе радыя гэтай сустрэчы з Беларуссю, якую яны… не тое каб забыліся. Проста мне падаецца, што беларусы маюць выключную здольнасць да інтэграцыі. Яны неверагодна хутка ўліваюцца ў новае грамадства, імкліва асімілююцца. У гэтым сэнсе 2020 год шмат каму з людзей нагадаў пра іх беларускасць, паколькі гэтая кампанента стала не проста пра ідэнтычнасць, а пра этыку.

— Гэтую кампаненту нават можна сёння вылічыць! Існуе ж генеалагічны тэст ДНК.

— Я абавязкова збіраюся зрабіць гэты тэст. Прычым адразу прымушу маму і тату, каб карціна была яшчэ больш зразумелай. Я думаю, што чыста геаграфічна, біялагічна, у мяне з мамінага боку гэта будзе і сапраўды нейкая паўночна-беларуска-літоўская зямля.

— А вось кампаненту ментальную не пакажа ніводзін тэст у свеце…

— А я ўвогуле лічу, што Беларусь — гэта па той бок крыві. Беларусь — нават не лёс, не доля, а выбар. І чалавек, які абраў мець Беларусь у сабе, ужо не зможа ад гэтага адмовіцца, не схлусіўшы нечаму самаму важнаму ў гэтым жыцці.

Чытайце таксама:

«Займацца рэдкімі мовамі — быць у авангардзе, а не дыназаўрам». Нямецкая перакладчыца расказала аб працы з беларускай мовай

Мы трапілі ў яміну, якая ўтварылася пасля зачысткі беларускага выдавецкага поля — арганізатары прэміі Гедройця

«Сдохни, Путлер. Нет войне». Скарыназнаўца абвясціў вайну Расіі і беспакарана правёў першую дыверсію

Каментары3

  • бабруйчанін
    30.11.2023
    А я ўвогуле лічу, што Беларусь — гэта па той бок крыві. Беларусь — нават не лёс, не доля, а выбар. І чалавек, які абраў мець Беларусь у сабе, ужо не зможа ад гэтага адмовіцца, не схлусіўшы нечаму самаму важнаму ў гэтым жыцці ТРАПНА..
  • Джып
    30.11.2023
    Файны чалавек! Ён узначальвае славістыку ў Фрайбурзе. За тыдзень да пачатку вайны вас Украіне ён мадэрыраваў сустрэчу з Палуянам, Алексеёнкам і Лявонам Вольскім.
  • Алесь
    05.12.2023
    А как у него с ориентацией?

«Дзюна: частка другая» — блакбастар, ідэальны да скрыгату ў зубах2

Хто забіў Францішка Аляхновіча. Адкрыты новыя факты11

Ала Пугачова апублікавала пост пасля смерці Навальнага20

«Праціраю дзвярную ручку, бо яе могуць намазаць атрутаю». Пагаварылі з гомельскім псіхолагам, кватэру якой разграмілі сілавікі17

«З 3 па 6 клас насіў заплечнік аднакласніцы». Гісторыі людзей, у якіх ніколі не было сур’ёзных адносін9

МУС заявіла пра першую справу за адмаўленне генацыду беларускага народа12

Другі год запар на «Песні года Беларусі» перамагла нявестка Лукашэнкі25

«У памежнікаў маглі ўзнікнуць да мяне пытанні». Як беларусы абыходнымі шляхамі атрымліваюць польскі шэнген12

102-гадовая жанчына ўспомніла пра гады вайны, ды не ўлічыла ідэалогіі. Яе паправіў 74-гадовы камуніст15

Стала вядома, якія катэгорыі людзей пакінулі за кратамі пасля апошняй аблавы на салідарных з палітвязнямі5

«Апроч тых дванаццаці гадоў, калі ён піў». Удава Рыгора Барадуліна апублікавала нязвыклыя ўспаміны пра яго8

Як прапагандыст Ігар Тур стаў любімчыкам Лукашэнкі і колькі зарабіў у 2020-м15

«Я, калі закрываю працоўны ноўт у пятніцу ўвечары». Найлепшыя твіты тыдня5

Мужчыну, якога затрымалі пасля вяртання з Польшчы, будуць судзіць за «здраду дзяржаве»11

Учора СМІ паведамлялі пра затрыманне былога кіраўніка Брэста. Але насамрэч ён на волі4

На факультэтах БДУ стварылі камісіі, якія ўзялі пад кантроль кадравыя пытанні

«Завербаваць Клімовіча. Каб сачыць за ім — завербаваць Грабінскага. Каб сачыць за Грабінскім — завербаваць Сергіевіча»: як НКВД хацеў паставіць заходнебеларускую інтэлігенцыю на калені4

Лізу, што памерла ўчора ў Варшаве, пахаваюць у польскай сталіцы4

Гісторыя чатырох жанчын, якія перажылі ГУЛАГ і паўстанне ў лагеры5

Самы актыўны даносчык Бамбіза на выбарах заняў апошняе месца з усяго Мінска — яму намалявалі 1,999%4

Усе навіны →
Усе навіны

«Завербаваць Клімовіча. Каб сачыць за ім — завербаваць Грабінскага. Каб сачыць за Грабінскім — завербаваць Сергіевіча»: як НКВД хацеў паставіць заходнебеларускую інтэлігенцыю на калені4

Расія забараніла палёты самалётаў A-50 каля Украіны — брытанская разведка3

Мітрапаліт Веніямін узнагародзіў царкоўным ордэнам Івана Кубракова24

Памёр скульптар Ігар Голубеў

Аргенціна аддала Украіне верталёты, якія атрымала ад Расіі9

У Расіі выдалілі спасылкі на трэк Васі Абломава, прысвечаны Навальнаму6

У нядзелю надвор'е будзе яшчэ нішто сабе, а ў панядзелак пахаладае3

Лаўроў прыгразіў Пашыняну: Заявы Ерэвана прымушаюць Расію задумацца пра свае практычныя крокі7

Польскі Кангрэс жанчын звярнуўся да палітыкаў пасля смерці згвалтаванай беларускі13

больш чытаных навін
больш лайканых навін

У Брэсце затрымлівалі і экс-мэра Рагачука, і губернатара Шулейку

Галоўнае

«Мне пашчасціла. А Лізе — не». Пасля смерці беларускі ў Варшаве ў сеціве шырыцца хэштэг #хопіцьгвалціць — вось што пішуць 

Франак Вячорка: Пратасевіч зламаны, ён пад кантролем і не можа выехаць з Беларусі1

Дзе цяпер героі мемнага відэа БРСМ пра выбары-дурыбары?10

«У нас свае традыцыі выбараў, якія спрабавалі вытручваць, досвед з часоў Полацкага княства» — ЦВК3

Стала вядома, якія катэгорыі людзей пакінулі за кратамі пасля апошняй аблавы на салідарных з палітвязнямі5

Як прапагандыст Ігар Тур стаў любімчыкам Лукашэнкі і колькі зарабіў у 2020-м15

«Я, калі закрываю працоўны ноўт у пятніцу ўвечары». Найлепшыя твіты тыдня5

Жывая легенда Мінска: што чуваць у жанчыны, якая шмат год спявае пра Ісуса?16

Мужчыну, якога затрымалі пасля вяртання з Польшчы, будуць судзіць за «здраду дзяржаве»11

На мяжы з Літвой пасля закрыцця двух памежных пераходаў сабраліся вялікія чэргі4

«Больш за паўтара метра ніхто не атрымліваў»1

Учора СМІ паведамлялі пра затрыманне былога кіраўніка Брэста. Але насамрэч ён на волі4

На факультэтах БДУ стварылі камісіі, якія ўзялі пад кантроль кадравыя пытанні

Работнік Мазырскага НПЗ забіў сябе праз праблемы на працы1

Арганізатары выбараў фактычна прызналіся ў фальсіфікацыях у Мінску. Сачыце за рукамі12

Айцішнік з Курска спрабуе зарабіць на беларусах, прадаючы ім «мёртвыя» вакансіі4

Усе навіны →